Pochodzenie nazwy Kodeń według tradycji sapieżyńskiej

Pochodzenie nazwy Kodeń według tradycji sapieżyńskiej pierwszy utrwalił w druku altarzysta kodeński ks. Jakub Walicki, w dziele pt.: Historia Przezacnego Obrazu Kodeńskiego Panny Maryi, wydanym w roku 1720 w Toruniu. Wersję przez niego przyjętą powtórzył, prawie że dosłownie w "Monumentach", w oryginale łacińskim i w tłumaczeniu na język polski Jan Fryderyk Łukasz Sapieha. Pisząc o Kodniu pod koniec ubiegłego wieku Podlasiak wersji tej nadał brzemienie następujące.

Pewien książe litewski, czy też wódz tego narodu, przybył tu raz z wojskiem pod wieczór i stanął w niedalekiej od nieprzyjaciela odległości. Rozłożył obóz swój, gotujšc się do walki, a może też organizujšc napad na bezbronne te przybużne strony. Udał się na spoczynek, rozkazawszy jednemu ze swych dworzan, aby go nazajutrz, skoro świt, bez żadnej ceremonii, obudził. Żołnierz Rusin, gdy dnieć poczęło, wszedł śmiało do namiotu księcia, i nad uchem twardo śpiącego wodza głośno zawołał: "to deń", jakby: już dzień. Wódz zerwawszy się coprędzej, uszykował wojsko, niespodzianie nieprzyjaciela napadł i odniósł nad nim zwycięstwo.

Na pamiątkę tego zdarzenia, okolica i miejsce to, na którym ów książe i wojsko jego nocowało, zostało nazwane "Todeń", z czasem zamienione na "Kodeń".


Etymologiczne pochodzenie nazwy Kodeń

Z etymologicznego punktu widzenia, pochodzenie nazwy Kodeń nie jest jasne. Osiemnastowieczni kronikarze tego miasta, jak to wykazano wyżej, wywodzš ją od słów ruskich "To deń", już dzień, od których poszła nazwa "Todeń", z czasem zamieniona na "Kodeń".

Współcześni uczeni przypuszczają, że być może pozostaje ona w zwišzku genetycznym ze wschodniosłowiańskim wyrazem "koda", oznaczajšcym "kurnik", "chałupę". W języku rosyjskim notowany jest wyraz "Kodań", oznaczajšcy kurnik.

Godło Sapiehów

Sapiehowie herbu Lis nierozerwalnie kojarzą się z Kodniem, niegdyś jednym z większych ośrodków miejskich w południowo-wschodnim Podlasiu, współcześnie zdegradowanym do roli osady. Sapiehowie kodeńscy to także wielki ród magnacki, który nie doczekał się jeszcze pełnego opracowania historycznego, chociaż na przestrzeni czterech wieków, odgrywał ważną rolę w życiu politycznym Rzeczypospolitej. Sapiehowie byli na tyle ważni, że liczyli się z nimi wszyscy kolejni królowie począwszy od Zygmunta Starego. Sapiehowie kodeńscy kierowali się w większości wypadków interesem Rzeczypospolitej. Niemal zawsze stali wiernie u boku każdego z królów. Dzięki takiej postawie Sapiehowie kodeńscy uniknęli zasadniczej degradacji po bitwie pod Olkienikami. Zachowali nietknięte majątki i urzędy. Dodatkowo dość szybko przejęli kierowniczą rolę w całym domu sapieżyńskim. Zwłaszcza w tym okresie Kodeń był centralna siedzibą wszystkich Sapiehów. Dalszy rozwój wypadków (bezpotomna śmierć Jana Fryderyka) spowodował upadek znaczenia samego Kodnia jako centrum życia Sapiehów.

Założycielem kodeńskiej linii Sapiehów był Jan Sapieha. W sobotę przed Zielonymi świątkami 1511 roku na sejmie w Brześciu Litewskim Jan otrzymał od króla przywilej na założenie miasta Kodnia.

Tablica z historią

Rozpoczynając spacer po historii Kodnia, po jego dziejach miejskich, musimy wrócić do roku 1511, kiedy to na wiosnę w Brześciu zebrał się na swe obrady sejm. Wówczas Jan Sapieha otrzymał od Zygmunta Starego przywilej, na mocy którego mógł założyć miasto na prawie magdeburskim. Dobra ziemskie zwane Kodeńszczyzną, a więc osadę młyńską, grunty i puszczę, nabył w końcu XV lub na początku XVI wieku Jan Sapieha. Na mocy otrzymanych praw miejskich stworzony został oddzielny okręg sądowy i administracyjny, wyłączony spod jurysdykcji królewskiej. Władzę administracyjną i sądową w imieniu właściciela sprawować odtąd miał wójt. Prawo Królewskie, dla zapewnienia miastu rozwoju gospodarczego, nadawało Kodniowi przywilej urządzania jarmarków. W związku z tym w mieście odbywały się trzy jarmarki. Poza tym dzień cotygodniowego targu wyznaczono na czwartek. W centrum rynku, nieopodal dzisiejszej bazyliki, stał otoczony zewsząd zabudową ratusz, w którego podziemiach znajdowało się więzienie miejskie.

Prom na Bugu

Miasto zostało zlokalizowane na linii dwóch, biegnących obok siebie szlaków handlowych: wodnego (rzeka Bug) i lądowego, który zmierzał z Brześcia przez Sławatycze i Włodawę do Chełma. Poza miastem, przy zbiegu Bugu i Kałamanki został wybudowany gotycki zamek. Zamek nie powstał od razu, budowali go trzej wojewodowie: Jan, Paweł i Mikołaj. Wygląd miasta ulegał zmianom na przestrzeni kolejnych lat, chociażby ze względu na destrukcyjne skutki pożarów, które nie oszczędzały Kodnia. Znany jest pożar z 1680 roku, kiedy to zajął się kościół św. Anny. Ulice Bialska i Sławatycka ucierpiały na skutek pożaru w 1775 roku, a rok póśniej spłonęło kilkanaście zabudowań przy ulicy Brzeskiej. Samo zaś śródmieście doświadczyło pożaru w 1821 roku.

Most na Bugu

Kiedy w 1928 roku powracał do Kodnia obraz Matki Bożej, na Bugu żołnierze zbudowali most pontonowy, aby mogli się przedostać pielgrzymi, którzy dojeżdżali na uroczystości koleją do stacji po drugiej stronie rzeki. Na co dzień funkcjonowała tutaj przeprawa promowa. Dzięki staraniom starosty Bialskiego Witolda Skarzyńskiego, w lipcu 1930 roku przystąpiono do budowy drewnianego mostu na Bugu, zaś ukończono go w listopadzie 1931 roku. Uroczyste otwarcie mostu nastąpiło 27 listopada 1931 roku. Z nowo powstałym mostem wiązano nadzieje na przyszłość. Ta inwestycja miała się przyczynić do budowy wielkich gościńców i rozwoju Kodnia. Most ten przetrwał do lipca 1944 roku, wtedy to został rozebrany przez Niemców.

Przystanek kolejowy

Po drugiej stronie Bugu, na wysokości istniejącego dawniej mostu, oddalony nieco od rzeki znajduje się do dnia dzisiejszego przystanek kolejowy "Kodeń". Od tego przystanku poprowadzona była linia kolejki wąskotorowej aż do mostu na rzece. Kolejką dojeżdżano do mostu, a następnie przechodzono pieszo do Kodnia.

Do dnia dzisiejszego na terenie gminy Kodeń działa sprawny samorząd lokalny, starając się pod przewodnictwem Wójta Gminy, kontynuować chlubne tradycje kodeńskiego grodu. Pod wieloma względami Kodeń nie pozostaje w tyle, postępując ciągle w rozwoju cywilizacyjnym i korzystając z najnowszych osiągnięć techniki.

Copyright (c) 2010 Wszystkie prawa zastrzeżone.
Realizacja: Kotek